Η προκατάληψη για την κατωτερότητα της γυναίκας

4 Αυγούστου 2010

(…)Για τη δικαιολόγηση της προεξάρχουσας θέσης του, εκτός από το επιχείρημα ότι αυτή η θέση του έχει χαριστεί από τη φύση, αναφέρεται ακόμη από την πλευρά του άντρα ότι η γυναίκα είναι ένα ον κατώτερης αξίας. Η άποψη για την κατωτερότητα της γυναίκας είναι τόσο πλατιά διαδομένη, ώστε δίνει την εντύπωση πως είναι κοινό κτήμα όλων των ανθρώπων. Χέρι με χέρι μ’ αυτή την άποψη βαδίζει μια ορισμένη ανησυχία του άντρα, η οποία θα πρέπει να έχει τις ρίζες της στην εποχή του αγώνα εναντίον της μητριαρχίας, τότε που αληθινά η γυναίκα ήταν ένα πραγματικό στοιχείο ανησυχίας για τον άντρα. Δηλαδή σε κάθε στιγμή τόσο στην ιστορία όσο και στη φιλολογία σκοντάφτουμε σε υποδείξεις αυτού του είδους. Έτσι ένας Ρωμαίος συγγραφέας λέγει: «mulier est hominis confusio» («η γυναίκα για τους ανθρώπους είναι σύγχυση»). Σε ιερατικά συνέδρια συζητήθηκε ζωηρά το ζήτημα αν η γυναίκα έχει ψυχή, γράφτηκαν σοφές πραγματείες πάνω στο ζήτημα αν γενικά είναι άνθρωπος. Η εκατοντάχρονη διάρκεια της αλλόφρονης καταδίωξης με τις πυρπολήσεις των μαγισσών δίνει ένα θλιβερό πιστοποιητικό για τις πλάνες, για την τεράστια ανασφάλεια και σύγχυση εκείνου του καιρού πάνω σ’ αυτό το ζήτημα. Συχνά η γυναίκα χαρακτηρίζεται σαν αιτία για όλες τις δυστυχίες του κόσμου, όπως στη βιβλική παρουσίαση του προπατορικού αμαρτήματος ή στην«Ιλιάδα» του Ομήρου, όπου αναφέρεται πως ήταν αρκετή η ύπαρξη ενός γυναικείου όντος για να ρίξει στη δυστυχία ολόκληρους λαούς. Οι θρύλοι και τα παραμύθια όλων των εποχών περιέχουν αποδείξεις για την κατωτερότητα της γυναίκας, την αχρειότητά της, τη μοχθηρότητα, τη δολιότητα, την αστάθεια και την αναξιοπιστία της. Η γυναικεία ελαφρότητα αναφέρεται ακόμη και στις αιτιολογήσεις των νόμων ως επιχείρημα. Ομοίως η γυναίκα μειώνεται και σχετικά με την εργατικότητά της και την ικανότητά της για αποδοτική εργασία. Φράσεις, ανέκδοτα, παροιμίες και καλαμπούρια όλων των λαών είναι γεμάτα από ταπεινωτική κριτική για τη γυναίκα και της ρίχνουν τη μομφή για φιλόνικη διάθεση, ασυνέπεια, μικρότητα και κουταμάρα(μακριά μαλλιά, λίγη γνώση). Χρησιμοποιείται μεγάλη οξύνοια, για να φέρει αποδείξεις της κατωτερότητας της γυναίκας και η σειρά αυτών των ανθρώπων— θυμάται κανείς τους Στρίντμπεργκ, Μέμπιους, Σοπενχάουερ, Βάινιγκερ— μεγαλώνει ακόμη και από έναν όχι ασήμαντο αριθμό γυναικών, τις οποίες η εγκατάλειψη και η καρτερικότητα τις οδήγησε στο να συμμερίζονται την αντίληψη για την κατωτερότητα της γυναίκας και τον ανάλογα υποδεέστερο ρόλο της. Επίσης στην αμοιβή της γυναικείας εργασίας, η οποία, αδιάφορο αν είναι ίσης αξίας με την αντρική δουλειά ή όχι, κρατιέται σε χαμηλότερα επίπεδα, εκφράζεται η υποτίμηση της γυναίκας.

Κατά τη σύγκριση των αποτελεσμάτων εξετάσεων βρίσκει κανείς πραγματικά ότι σε ορισμένα μαθήματα, π.χ. τα μαθηματικά, τα αγόρια δείχνουν περισσότερη ευφυΐα, ενώ σε άλλα, π.χ. τις γλώσσες, τα κορίτσια. Έχει καταδειχτεί ότι τα αγόρια στην πράξη έχουν δείξει περισσότερη εξυπνάδα από τα κορίτσια σε μαθήματα που προετοιμάζουν για την άσκηση αντρικών επαγγελμάτων. Όμως αυτό μόνο φαινομενικά συνηγορεί για τη μεγαλύτερη εξυπνάδα τους. Αν εξετάσει κανείς σωστότερα την κατάσταση των κοριτσιών, τότε θα διαπιστώσει ότι είναι παραμύθι η ιστορία για τη μικρότερη ικανότητα της γυναίκας, ένα ψέμα που φαίνεται για αλήθεια. Ένα κορίτσι σε κάθε του βήμα, σα να πούμε καθημερινά και σ’ όλες τις παραλλαγές, ακούει ότι τα κορίτσια είναι ανίκανα και κατάλληλα μόνο για ελαφρότερες και κατώτερες δουλειές. Είναι λοιπόν φανερό ότι ένα κορίτσι με την παιδική του ανεπάρκεια δεν μπορεί να ερευνήσει την ορθότητα αυτών των κρίσεων, οι οποίες θεωρούν τη γυναικεία ανικανότητα σα μια αναπόφευκτη μοίρα της γυναίκας και τελικά πιστεύει και το ίδιο στην ίδια τη δική του ανικανότητα. Αποθαρρυμένο κιόλας από την αρχή, δεν έχει πια για τέτοιες ειδικότητες— αν δηλαδή του τύχη κάτι τέτοιο— το αναγκαίο ενδιαφέρον ή το χάνει, γιατί του λείπει η εξωτερική και εσωτερική προετοιμασία. Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες φυσικά η απόδειξη για την ανικανότητα της γυναίκας μόνο φαινομενικά πρέπει να είναι σωστή. Αυτή η πλάνη έχει δυο αιτίες. Η πλάνη αυτή ενισχύεται από το γεγονός, ότι κρίνοντας κανείς τις πιο πολλές φορές με κριτήρια εντελώς μονόπλευρα, καθορίζει την αξία του ανθρώπου, παίρνοντας πάντα σα βάση τις επαγγελματικές του επιδόσεις, άποψη που φυσικά παραλείπει να εξετάσει το ζήτημα, σε ποιο βαθμό οι επιδόσεις του και η ικανότητά του να τις πραγματοποιεί σχετίζονται με την ψυχική του εξέλιξη.

Αν θα κατέβαλε κανείς γενικά περισσότερη προσοχή, τότε θα αντιλαμβανόταν την άλλη κύρια αιτία, σύμφωνα με την οποία η πλάνη πως η γυναίκα έχει μικρότερη ικανότητα οφείλεται περισσότερο στον τρόπο ύπαρξής της. Πάντα παραβλέπεται ότι από την παιδική ακόμη ηλικία του κοριτσιού όλος ο κόσμος, με όλα τα μέσα το βασανίζει με την προκατάληψη, με ό,τι είναι κατάλληλο να κλονίσει την πίστη στην αξία και την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και το υποχρεώνει να θάψει την ελπίδα ότι θα είναι ποτέ ικανό να καταφέρει κάτι ανώτερο. Όταν μέσα σ’ όλη τη διαπαιδαγώγησή του δεν υπάρχει παρά μόνο ό,τι ενισχύει αυτή την προκατάληψη, όταν βλέπει πως οι γυναίκες προορίζονται μόνο για κατώτερες θέσεις, τότε κατανοείται πώς χάνει το θάρρος του και πως δε θέλει πια να πάρει τίποτε και τελικά αποσύρεται φοβισμένο από τις υποχρεώσεις της ζωής. Φυσικά μετά γίνεται ανίκανο και άχρηστο. Όταν πάλι στεκόμαστε αντίθετοι σ’ έναν άνθρωπο και προσπαθούμε να του σταλάξουμε στην ψυχή τον σεβασμό που αρμόζει στη φωνή του συνόλου και όταν του αρνιόμαστε κάθε ελπίδα πως θα μπορούσε κάτι να καταφέρει, όταν μ’ αυτό τον τρόπο χαντακώνουμε το θάρρος του και έπειτα ανακαλύπτουμε ότι δεν καταφέρνει, τίποτε, τότε δε μάς επιτρέπεται να λέμε ότι είχαμε δίκιο, αλλά πρέπει να ομολογήσουμε ότι εμείς είμαστε ένοχοι για όλη την ατυχία.

Δεν είναι λοιπόν εύκολο για ένα κορίτσι μέσα στον πολιτισμό μας να διαφυλάξει το θάρρος και την εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Εκτός απ’ αυτό διαπιστώθηκε κατά τις εξετάσεις το αξιοσημείωτο γεγονός ότι μια ορισμένη ομάδα από κορίτσια ηλικίας14 μέχρι18 ετών παρουσίασε μια ευφυΐα ανώτερη όλων των άλλων ομάδων, ακόμη και των αγοριών. Έρευνες που επακολούθησαν, απέδωσαν ότι ήταν γνωστά κορίτσια από οικογένειες όπου η γυναίκα, η μητέρα είχε η ίδια ένα ανεξάρτητο επάγγελμα. Αυτό σημαίνει ότι αυτά τα κορίτσια βρίσκονταν στο σπίτι σε μια κατάσταση, μέσα στην οποία ελάχιστα ή μόνο σε μικρό βαθμό αντιλήφτηκαν ίχνη από την προκατάληψη για τη μικρή ικανότητα απόδοσης της γυναίκας, γιατί αυτά τα ίδια είδαν πως η μητέρα προόδευσε με τη δική της δραστηριότητα. Ύστερα απ’ αυτό μπορούσαν να αναπτυχθούν πολύ πιο ελεύθερα και ανεξάρτητα, σχεδόν ανεπηρέαστα από κωλύματα συνδεμένα μ’ αυτή την προκατάληψη.

Ένα ακόμη επιχείρημα εναντίον αυτής της προκατάληψης είναι ο όχι μικρός αριθμός γυναικών, οι οποίες στους πιο διαφορετικούς χώρους, ιδιαίτερα της φιλολογίας, της τέχνης, της τεχνικής και της ιατρικής, έχουν προβάλει έξοχα δημιουργήματα, οι οποίες εδώ έφεραν επιτυχίες που στέκονται εντελώς ισάξιες απέναντι σ’ εκείνες των αντρών. Επιπλέον ο αριθμός των αντρών, οι οποίοι, όχι μόνο δεν έχουν καθόλου επιτυχίες να παρουσιάσουν, αλλά αντίθετα έναν υψηλό βαθμό ανικανότητας, είναι τόσο μεγάλος, που κανείς με τον ίδιο αριθμό αποδείξεων και φυσικά το ίδιο άδικα δε θα μπορούσε να εκφράσει μια προκατάληψη εναντίον της κατωτερότητας των αντρών.

Ένα φαινόμενο, συνοδευόμενο από βαριές συνέπειες, είναι η κατάσταση που αναφέραμε πριν από λίγο κιόλας, ότι αυτή η προκατάληψη για την κατωτερότητα όλων των θηλυκών έχει οδηγήσει σε μια ιδιόμορφη διχοτόμηση των εννοιών, η οποία εκδηλώνεται στη συνήθεια να ταυτίζεται οπωσδήποτε η έννοια του αντρισμού με τις έννοιες πολύτιμο, δυνατό, νικηφόρο, από τη μια μεριά, και η έννοια θηλυκό, με τις έννοιες υπάκουη, εξυπηρετική, κατώτερη, από την άλλη. Αυτός ο τρόπος σκέψης έχει ριζώσει τόσο βαθιά στην ανθρώπινη σκέψη, ώστε στον πολιτισμό μας κάθε τι το πλεονεκτικό έχει μια απόχρωση αντρισμού, ενώ όλα τα λιγότερο πολύτιμα και αρνητικά παρουσιάζονται σα γυναικείες ιδιότητες. Καθώς είναι γνωστό υπάρχουν άντρες στους οποίους δεν μπορεί να κάνει κανείς καμιά πιο βαριά προσβολή παρά να τους πει ότι είναι γυναικούλες, ενώ όμως αντρικά χαρακτηριστικά στο κορίτσι δε σημαίνουν κάτι το βλαβερό. Πάντοτε τονίζεται ότι κάθε τι που θυμίζει γυναίκα, παρουσιάζεται σαν κατώτερης αξίας.

Φαινόμενα που μιλάνε τόσο καθαρά για τούτη την προκατάληψη, ύστερα από μια πλησιέστερη θεώρηση, δεν είναι τίποτε άλλο παρά επενέργειες μιας εμποδισμένης ψυχικής εξέλιξης. Δε θα ισχυριστούμε ότι μπορούμε να κάνουμε από κάθε παιδί έναν άνθρωπο που με την έννοια της συνηθισμένης άποψης θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν ευφυής και ικανός για υψηλές επιδόσεις, αλλά πάντοτε θα είμαστε ικανοί απ’ αυτό να κάνουμε έναν άνθρωπο ο οποίος θα περνά για μη ταλαντούχος. Οπωσδήποτε δεν το έχουμε ακόμη επιχειρήσει, αλλά γνωρίζουμε ότι άλλοι το επέτυχαν. Ότι μια τέτοια μοίρα σήμερα συχνότερα χτυπά τα κορίτσια, παρά τα αγόρια, επιτρέπει να σκεφτόμαστε με ελαφρότητα. Είχαμε την ευκαιρία να δούμε τέτοια μη ευφυή παιδιά, τα οποία μια μέρα πρόβαλαν σαν τόσο ευφυή, σα να είχαν μεταβληθεί ακριβώς από μη ευφυή σε ευφυή.